„Cymes babci Róży”

- Ewa – wołał Szymon – biegnijmy na targ! Tam jest zawsze coś ciekawego do roboty.

Dziewczyna ruszyła za przyjacielem. Skręcili w ulicę Czerwonego Krzyża i biegli wzdłuż ustawionych na poboczu samochodów i bryczek zaprzęgniętych w konie. Minęli Synagogę i już prawie byli na rynku, gdy zdarzył się wypadek, który stał się początkiem fascynującej podróży.

Omijając stragany wyładowane po brzegi najlepszymi towarami, dzieci wpadły wprost na staruszkę niosącą koszyk z zakupami. Starowinka upadła na chodnik, a zawartość koszyka wysypała się wprost pod koła jadącego autobusu.

-Aj! Wej! Aj! Wej! – stęknęła kobiecina chwytając się za głowę.

Szymon chwycił ją pod ramie i pomógł wstać.

- Przepraszamy! Przepraszamy! – wołały na przemian dzieci.

Dziewczynka uklękła na betonowym chodniku i pośpiesznie zaczęła zbierać resztki ocalałych marchewek i jabłek. Na ulicy, w promieniach sierpniowego słońca, błyszczały dwie soczyste, pomarańczowe plamy po zmiażdżonych pomarańczach. Dzieciom było wstyd. Zachowały się nieodpowiednio i miały szczęście, że zderzenie nie było bardziej tragiczne w skutkach. Kobiecina otrzepała spódnicę, poprawiła chustkę zawiązana pod brodą i uśmiechnęła się do dzieci życzliwie zapewniając, że nic się jej nie stało.

Babcia Róża była bardzo stara. Miała może sto lat, albo więcej. Znali ją i lubili wszyscy mieszkańcy Włodawy. W sobotę zawsze powolutku spacerowała uliczkami miasteczka lub siedziała na ławeczce i karmiła gołębie. Najmłodsze dzieci znały ją z tego, że częstowała je pieczonymi ciasteczkami z migdałami.

1

Była bardzo religijna. Przestrzegała 365 bardzo ważnych zakazów i wypełniała 248 niezbędnych obowiązków. Tradycyjnie we czwartki robiła drobne zakupy na rynku i przygotowywała smaczne danie.

- Jedynie pomarańczy mi żal – odezwała się babcia, gdy Ewa podała jej koszyk – Co ja teraz zrobię? Jak ja cymes ugotuję? Moja mamusia zawsze dodawała soku ze świeżych pomarańczy. Chciałam przed… podróżą, poczuć jeszcze raz smak dzieciństwa…

- A babcia się gdzieś wybiera? – zapytał Szymek.

Nie usłyszeli jednak odpowiedzi na zadane pytanie. Włodawskie sklepiki były zazwyczaj dobrze zaopatrzone, ale owoce cytrusowe można było kupić jedynie przez świętami Bożego Narodzenia. W lecie cena pomarańczy była niezwykle wysoka i trzeba je było zamawiać z dużym wyprzedzeniem. Dzieci ponownie oblały się rumieńcem ze wstydu.

- To my te pomarańcze odkupimy. – powiedziała Ewa patrząc na Szymka kiwającego głową na znak potwierdzenia.

- Dobre z was dzieciuszki. Dobre macie serduszka.

Zerknęła tajemniczo i po krótkim zastanowieniu dodała:

- Możecie mi pomóc, jeśli się nie boicie. Idźcie do Synagogi. Tam spotkacie mojego przyjaciela. On dużo wie i ciągle czyta mądre księgi. Powie wam, gdzie szukać najlepszych pomarańczy.

Dzieci nieraz odwiedzały Synagogę, ale tym razem wydała się im jakaś odmieniona. Dwuskrzydłowe, dębowe drzwi prowadziły do przedsionka i dalej do wielkiej sali z czterema kolumnami. Po prawej stronie ich oczom ukazała się wielobarwna, przepiękna ściana przypominająca ołtarz. Powyżej betonowych schodów, na samym środku znajdowała się metalowa krata, skrywająca zapewne jakiś wielki skarb. Dzieci zachwyciły się pięknymi płaskorzeźbami przedstawiającymi instrumenty muzyczne, kosz z owocami i siedmioramienne świeczniki. Przez świetlik na samym szczycie wpadało ciepłe światło. Kiedy 2

dzieci tak stały, oczarowane nadzwyczajnym widokiem, usłyszały szepty dobiegające gdzieś z głębi budynku.

Weszli po cichutku do pokoiku, w którym przy drewnianym stole ustawionym przy ścianie, siedział człowiek. Głowę miał nakrytą białą chustą w pasy. W pomieszczeniu było wiele dziwnych przedmiotów. Dzieci ogarnęła wielka ciekawość i chęć poznania przeznaczenia każdej z nich.

Starzec w skupieniu wypowiedział jeszcze kilka zdań, po czym wstał i przywitał dzieci.

- Ooo! Szlojme i Chawa! Jak miło, że mnie odwiedzacie. Powiedzcie staremu Rebe, czego wam trzeba?

Dzieci zaniemówiły, zaskoczone słowami Rabina. Pierwszy ocknął się Szymek i wyrecytował szybko:

- Przez nas babcia Róża straciła pomarańcze. Powiedziała, że Rebe pomoże nam je odzyskać.

- Co ta nasza poczciwa Ruhla gotuje?

- Chyba cymes – tak bynajmniej mówiła. Rebe, a co to za książeczkę czytasz? –

zapytała Ewa.

- Książeczkę? – zaśmiał się rubasznie rabin zwijając zapisane zwoje – To tak jak nazwać lwa, łagodnym koteczkiem. To jest Tora – pięć pierwszych ksiąg Biblii.

- A ta druga? – zapytał Szymon.

- To Talmud. Jak by to wam wyjaśnić? – Rabin pogładził siwą brodę szukając odpowiednich słów – to taka instrukcja do Tory. Zawiera wyjaśnienia, komentarze, główne zasady postępowania i normy prawne judaizmu.

Dzieci zaczęły przyglądać się ciekawsko zgromadzonym na stole przedmiotom, ale Rebe klasnął w dłonie i radośnie zawołał:

- Aj! Wej! Cymes! Cymes! Nie ma czasu. Wyprawa po pomarańcze to jednak zadanie dla odważnych. Trzeba pójść do Izraela. Tam są najlepsze pomarańcze!

3

- Ale Rabinie. Izrael jest daleko, a babcia musi cymes do zachodu słońca w piątek ugotować…

- Wy się nie martwcie – przerwał mu Rabin – na wszystko przyjdzie czas. Idźcie na podwórze koło Małej Synagogi. Tam odnajdźcie wejście do jaskini.

Dzieci dotarły na wyznaczone miejsce. Rosły tam stare jabłonki, a ściany spowijał zielony bluszcz. W szczelinie między murami znalazły niewielkie zagłębienie.

- Ty Ewka czekaj tutaj. Jak za godzinę nie wrócę, wezwij pomoc.

- Szlojme! – wyrwało się z ust dziewczyny – tylko na siebie uważaj.

- Ty się Chawa nie martw! – rzucił chłopiec na odchodne z uśmiechem –

Wszystko będzie dobrze.

Szymon wszedł do jaskini. Stał chwilę nieruchomo, żeby oczy przyzwyczaiły się do ciemności. Pomyślał wtedy, że podoba mu się imię Szlojme.

Ewa niemalże w tym samym czasie pomyślała o tym, że imię Chawa brzmi bardzo ładnie i pozwoli na siebie tak mówić.

Szlojme zrobił kilka niepewnych kroków i ze zdziwieniem stwierdził, że na końcu długiego tunelu tli się jasne światełko. Szedł dalej prosto omijając wystające korzenie i kamienie. Blask stawał się coraz silniejszy, a na twarzy poczuł powiew ciepłego powietrza. Do jego uszu dobiegł szum morskich fal i śpiew ptaków. Wszystko to było bardzo dziwne. Czuł, że zbliża się do czegoś ważnego i pięknego. Powietrze było coraz bardziej rozgrzane. Chłopiec szedł

teraz śmiało. Początkowo myślał, że jaskinia prowadzi na drugi koniec miasteczka. Kamienie pod nogami z każdym krokiem stawały się drobniejsze, aż wreszcie poczuł pod stopami ciepły, drobny piasek. Wąskie początkowo ściany, rozszerzały się za każdym krokiem otwierając wspaniałą jasna przestrzeń. Jego oczom ukazał się wreszcie wspaniały widok. Błękitna woda obmywała zachwycającą plażę. Biały piasek mienił się w blasku słońca. Wzdłuż drogi, którą teraz szedł, rosły palmy kokosowe i drzewka oliwne.

4

Zatrzymał się. Oczy zaszły mu mgłą. Izrael - przypomniał sobie, jak wiele lat temu, jego ukochana babcia opowiadała mu o Jahwe i o tym pięknym miejscu.

Mówiła, że wszyscy się tam kiedyś spotkamy w Ziemi Świętej. Początkowo, próby zrozumienia tego co się dzieje, przyprawiało go o zawrót głowy. Nie umiał

sobie wytłumaczyć, w jaki sposób znalazł się w tym niezwykłym miejscu.

Wiedział jednak, że to Jerozolima stoi przed nim otworem i zaprasza do odkrycia wszystkich swoich tajemnic.

Z najgłębszych zakamarków swojej pamięci wyłaniały się obrazy, nad którymi się nigdy nie zagłębiał. Łzy w oczach babci, gdy oglądała album ze starymi zdjęciami. Świecznik stojący na komodzie - taki sam, jaki widział dzisiaj w synagodze. Rozmowy, przerywane ciszą, na temat wojny i nieżyjących wujków i kuzynów. Chłopiec dopiero teraz odkrył, że przeszłość jego i jego rodziny, jest bardziej skomplikowana niż przypuszczał.

Bardzo chciał zostać w tym jasnym i ciepłym miejscu. Nacieszyć oczy cudownymi widokami, nasycić nozdrza zapachem egzotycznych potraw i wsłuchać się w niezwykłe melodie i uliczny gwar. Rozum co chwila wyrywał go jednak z tego zamyślenia. Wiedział, że musi wrócić. Do Chawy, Ruhli i Rabina.

Do Włodawy i do rodziców. W głowie kłębiło mu się mnóstwo pytań. Chciał

poznać historie swojego rodzinnego miasteczka oraz swojej rodziny.

Na skraju niewielkiego zbocza, niedaleko jaskini, z której wyszedł, rosły piękne drzewka pomarańczowe. Idealne kule, gęsto pokrywały gałęzie z zielonymi listkami. Szlojme podszedł do drzewka i wyciągnął dłoń. Chwycił

owoc i delikatnie okręcił go wokół własnej osi. Zielony ogonek pękł i w dłoni chłopca pozostała dojrzała pomarańcza. Pochylił głowę i zamknąwszy oczy, wciągnął w nozdrza cytrusowy zapach.

Świat zawirował. Ponownie obudziło się w nim pragnienie poznania przeszłości.

Zerwał jeszcze kilka owoców i ruszył w drogę powrotną.

5

Kiedy wyszedł z jaskini, Chawa pochlipywała cichutko, siedząc pod spróchniałym drzewem. Kiedy zobaczyła przyjaciela, poderwała się uradowana i powitała go serdecznie.

-Szlojme! Tak długo czekałam, że wreszcie zasnęłam! Miałam straszny sen!

W drodze powrotnej dzieci opowiadały sobie o tym co przeżyły. Chawa z wypiekami na twarzy opowiadała, jak w dziwny sposób przeniosła się w czasie.

Ulicami miasta chodziło mnóstwo ludzi. Jedni byli ubrani zwyczajnie, a inni nosili czarne kapelusze i długie płaszcze. Na schodkach przed domami bawiły się dzieci. Nie przeszkadzało im, że mają inne kolory włosów. Nawet nie przeszkadzało im, jeśli mówiły w innych językach i były innej narodowości. W

miasteczku kwitł handel i widać było bogactwo kulturowe tego miejsca. Nagle jednak pojawili się żołnierze. Zniszczyli wszystko. W śnie Ewy, z tego pięknego kolorowego świata zniknęli wszyscy kupcy w czarnych kapeluszach i dziewczynki z ciemnymi warkoczami. Ucichł uliczny harmider, śmiechy i nawoływania handlarzy. Obraz miasta stał się pusty, a dziewczynka obudziła się z krzykiem na ustach i z wrażeniem, że ktoś wyrwał jej pół serca.

-Wiesz Szlojme - opowiadała z wypiekami na twarzy Ewa – u mnie w domu, w kuchennym kredensie, jest jedna szuflada zamykana na kluczyk. Kiedyś babcia zostawiła kluczyk w zamku. W środku były listy z zagranicznymi pieczątkami, biała chusta z frędzlami - taka jaka miał dzisiaj Rebe w Synagodze i wiele różnych, interesujących przedmiotów. Najbardziej spodobał mi się niewielki zeszycik z przepisami. Były tam ciekawe przepisy o pięknych nazwach: Siekanina z rybą według mamy Zosi, Żydowski kawior według babci Sary, Gefilte fish według cioci Dory czy Czulent według wuja Adama. Teraz dokładnie przypomina mi się, że był tam również przepis na cymes. Jak babcia zobaczyła, że czytam te przepisy bardzo się na mnie zezłościła. Powiedziała, że kiedyś były bardzo ciężkie czasy. Można było stracić życie, jeśli się ktoś przyznał, jakiej jest narodowości.

Wspomniała, że we Włodawie kiedyś było więcej Żydów niż Polaków, ale wtedy byłam zbyt mała i niewiele z tego rozumiałam, więc o nic więcej już nie pytałam.

Czasami tylko w nocy wyobrażałam sobie jak może smakować cymes. Kiedyś 6

nieśmiało poprosiłam mamę, aby przygotowała mi jakieś danie z tego tajemniczego zeszytu. Mama jednak zadumała się i powiedziała, że czasami smaki przeszłości wywołują taką wielką tęsknotę, że serce boli. Powiedziała jeszcze wtedy, że babcia i dziadek bardzo za czymś tęsknią, ale nie można z nimi jeszcze o tym rozmawiać. Dziadkowie niedawno zmarli i zabrali wszystkie historie ze sobą. Poproszę mamę, aby opowiedziała mi o wszystkim co pamięta i co jest związane z moją rodziną. Czuję, że przeszłość mamy, moja i moich dziadków niesie ze sobą wiele fascynujących i niestety bolesnych tajemnic.

Dzieci dotarły do małego mieszkanka, w którym mieszkała babcia Ruhla.

Zrozumieli, że ich życie się zmieniło. Zyskało nieznaną, ciekawą głębie, której brak podświadomie zawsze odczuwali. Świat kolorowy i tajemniczy, który chcieli chociaż w małej cząstce poznać i zrozumieć.

Babcia Ruhla powitała ich z otwartymi ramionami. Na widok dojrzałych pomarańczy, aż pisnęła z radości.

- Dobre z was dzieci. Idźcie już teraz do swoich domów. Ja mam dużo pracy.

Wróćcie jutro o zachodzie słońca. Szykuję dla nas wszystkich wielką niespodziankę.

Kiedy ostatnie promienie słońca nikły za horyzontem w niewielkim pokoiku, przy drewnianym stole zebrała się całkiem spora grupka osób. Przyczłapał stary Rebe, Szymon z rodzicami i babcią oraz Chawa z mamą.

– Zapalę teraz świece. Radość mnie dziś ogarnia. Wstąpiła we mnie nadzieja, że pamięć o mnie i o dawnej Włodawie nie pójdzie na marne. Dla was dzieci zapalę dwie dodatkowe świece. Nadajcie znaczenie słowom, które tu usłyszycie.

Zapamiętajcie gesty i dokładnie przyjrzyjcie się przedmiotom. Od was będzie zależeć, jak i kiedy zrobicie z tego użytek.

Stół był nakryty odświętnym obrusem. W blasku świec pięknie wyglądała świeżo pieczona chałka. Rebe pięknie deklamował i czytał świętą księgę. Dzieci słuchały niezrozumiałych słów, jednak czuły ich potęgę i słodycz rozlała się na ich serca. Z gorącego jeszcze pieca, babcia wyjęła garnek. Gdy podniosła żeliwną 7

pokrywę, po izbie rozszedł się kuszący zapach miodu, gotowanych warzyw i orzeźwiających pomarańczy. Mama Ewy podniosła chusteczkę do oczu ocierając łezkę i z uśmiechem na twarzy powiedziała:

– To zapach i smak mojego dzieciństwa. Moja mamusia czasami przygotowywała tę potrawę. Marchewki i jabłka kroiła w drobna kostkę lub plasterki. Dodawała masło najlepszej jakości, kilka łyżek miodu, sok ze świeżo wyciśniętych pomarańczy, pachnący cynamon i mielone goździki. Widziałam jednak, że za każdym razem, gdy wyjmowała gotową potrawę z pieca, płakała.

Tęskniła bardzo za swoimi rodzicami oraz za moim starszym braciszkiem, których pojmano podczas łapanki zorganizowanej przez Niemców w 1942 roku i zamordowano w obozie zagłady w Sobiborze. Ja urodziłam się już po wojnie, więc sama niewiele wiem o tamtych czasach, ale są w pudłach na strychu stare pamiątki, pamiętniki, zdjęcia i książki. Można wskrzesić tę historię. Warto ją poznać. To nasze korzenie.

Kolacja przebiegła w miłej atmosferze. Dzieci chłonęły opowieści o tym, jak to błękitne oczy mogą uratować życie i jak smaczna może być zupa z ziemniaczanych obierek.

- W 1940 roku we Włodawie utworzono getto – opowiadała babcia Róża –

Strasznie źle traktowano ludność semicką. Za wysokim płotem, na kilku ulicach w strasznych warunkach żyło 9 tysięcy osób. Musieliśmy nosić opaski i ciągle byliśmy głodni. Silniejszych mężczyzn wywożono do pracy, która jednak była ponad ich siły. Rano pakowano pełne ciężarówki ludzi do pracy, ale wielu nie wracało. Umierali przy pracy i pozostawiano ich zwłoki na bagnach i w lasach.

- Tyle tysięcy ludzi pomordowali – wtrącił Rebe – po wojnie to nas garstka została. Kto przeżył i miał za co, to wyjeżdżał do Izraela.

Dzieci słuchały i odkrywały historię, o której nie miały pojęcia. Historia, która była trudna, często tragiczna do tego stopnia, że nie pozwalała na mówienie o tym. Dzieci wiedziały, że życie we Włodawie nie będzie już dla nich takie samo.

8

Następnego dnia dzieci obudziły się dosyć późno. Spotkały się pod drewnianymi drzwiami prowadzącymi do Synagogi. Śmiało weszły do środka.

Brązowe drzwi skrzypnęły, ale wnętrze wyglądało inaczej. W izbie, w której wcześniej rozmawiali z Rabe, znajdowała się teraz wystawa muzealna, a nad wejściem widniał napis: „W pokoju Mełemeda, nauczyciele szkoły religijnej”. Za dębowym biurkiem siedział manekin przebrany za rabina. Wszystkie przedmioty do złudzenia przypominające prawdziwe, ale do każdego umocowana była karteczka z opisem eksponatu: talit, jarmułka, menora.

– Chodźmy do babci - powiedział zdziwiony Szlojme.

Gdy dzieci weszły do ciemnej izby, nikt ich nie powitał. Ewa dostrzegła garstkę popiołu na krzesełku, na którym zawsze siedziała babcia. Na parapecie niewielkiego okna siedział niezwykły, kolorowy ptak. Przez chwilę patrzył na dzieci przechylając pstrokatą główkę w jedną, to w drugą stronę. Wreszcie nastraszył piórka i wyleciał przez uchylone drzwi. Potężny ptak zatoczył kilka kółek wokół Wielkiej Synagogi i Małej Synagogi, zupełnie jakby chciał wskazać dzieciom, gdzie mają szukać odpowiedzi na nurtujące je pytania. Wreszcie rozpostarł szeroko skrzydła i poleciał w kierunku zachodzącego słońca.

Po babci Ruhli nie było ani śladu. Czy wybrała się w podróż, tak jak wspominała? Czy odeszła, mając poczucie, że dzięki dwójce dociekliwych dzieci, pamięć o włodawskich Żydach nie zaginie? Może odrodziła się, niczym mityczny Feniks i odleciała, aby dotrzeć do miejsc, o których całe życie marzyła?

Niepocieszone dzieci wróciły do swoich domów. Na ulicach miasta, w domach i urzędach zaczęły dostrzegać drobne elementy, których wcześniej nie widziały. W ich domach na meblach poustawiane były świeczniki, na ścianach wisiały stare fotografie.

– Mamo – powiedział Szlojme – opowiedz mi o moich dziadkach.

– Mamo ugotuj mi jakieś danie z zeszytu z przepisami babci Estery.

9

Tak zapach pomarańczy i ciekawość dzieci, otworzyły magiczne drzwi do przeszłości i pozwoliły odkryć, w jak ciekawym i bogatym kulturowo mieście i kraju mają zaszczyt mieszkać.

Koniec

10